Tổng hợp từ kinh nghiệm thực tế bán hàng và hỗ trợ người dùng máy đọc sách eink tại HLA.

Ban đầu, định hướng chúng tôi đơn giản là bán thiết bị tốt nhất (Kobo nguyên seal nguyên lô chính hãng) cho những anh chị đã dùng qua nhiều máy đọc Eink — những người sành thiết bị, không cần tư vấn nhiều, không cần kiểm tra tình trạng máy hay ảnh chụp. Nhưng thực tế, đôi lúc  gặp khách mua máy đọc sách lần đầu tiên trong đời (thường do bạn bè đã dùng rất nhiều hãng rồi, có kinh nghiệm thấy tốt nên giới thiệu). Những người mới dùng có thắc mắc và câu hỏi giống nhau.

Đó là điều đáng mừng — nhưng cũng có nghĩa là có rất nhiều điều về công nghệ Eink mà người mới vừa trải qua vui mừng về hiển thị và thời lượng pin lại dễ hiểu lầm, bỡ ngỡ, không biết và kỳ vọng sai. Bài viết này tổng hợp lại 3 nhóm kiến thức nền tảng sau:

Nhóm 1 — Màn hình Eink hoạt động khác hẳn màn hình bạn từng biết

Màn hình Eink không có tần số quét, không nháy liên tục như LCD hay OLED (60hz, 90hz, 120hz là số lần nháy, phát sáng rồi tắt trên mỗi giây, khi số lần nháy dầy liên tục chúng ta không còn cảm nhận được là màn hình bật lên rồi tối đi nhưng vẫn cảm thấy ảnh tạo ra không thực). Màn hình máy đọc sách hoạt động bằng cách “vẽ” lại các hạt mực điện tử trên một tấm nền, giống như mực in trên giấy. Chính vì vậy hình ảnh hiển thị tĩnh, không phát sáng chủ động, rất dịu mắt, tốt cho mắt như giấy khi đọc lâu — nhưng đổi lại, nó có những đặc tính riêng mà nếu không biết trước, bạn sẽ dễ nghĩ “máy bị lỗi”.

Tốc độ chuyển trang sẽ khác cảm giác lướt điện thoại. 

Khi cuộn hoặc chuyển trang nhanh, màn hình Eink sẽ hơi giật — đây là đặc tính kỹ thuật, không phải lỗi máy. Eink vẫn lướt web được (Kobo có trình duyệt Beta trong Settings để bạn thử), nhưng sẽ không mượt như màn hình phát sáng liên tục, bởi mực vẽ càng đậm thì khi dịch cuộn trang việc xóa đi và vẽ lại sẽ chậm hoặc tạo bóng mực hoặc ghosting, hoặc chuyển chế độ nhạt mực, mờ xấu thì linh động mới nhanh và mượt khi kéo cuộn trang. Vì vậy, cách dùng hợp lý hơn là kết hợp với Instapaper: bạn lưu các trang web muốn đọc từ điện thoại, ứng dụng sẽ tối giản và đồng bộ về máy đọc dưới dạng giống sách, đọc êm như lật trang sách thật chứ không giật như web thường. Cũng đừng lầm tưởng là máy đọc sách android thì có thể lướt web đẹp, vì công nghệ màn hình eink thì đều là vẽ ảnh, không thể thay đổi nhanh các hạt mực. Vẫn có thể thay đổi render cho thật mờ, thật ít mực để ưu tiên vẽ ảnh thay đổi nhanh khi web giật, web cuộn trang nhưng khi đó hiển thị rất xấu.

Hiện tượng “giật phủ đen” khi làm tươi trang (refresh). 

Vì hạt mực di chuyển từ trang này sang trang khác, đôi khi sẽ còn sót lại bóng mờ nhẹ của chữ trang cũ — mức độ này tùy vào chất lượng màn hình. Máy sẽ tự làm tươi (refresh) sau một số trang nhất định để xóa sạch bóng mờ này. Bạn hoàn toàn có thể tùy chỉnh trong Settings: để refresh sau mỗi 1-3 trang nếu không thích thấy bóng mờ, hoặc 10-15 trang/1 chương nếu không thích cảm giác giật màn hình. Để chapter (chương) thì tùy sách biên soạn hay kích thước font mà có thể 2 trang là 1 chương hoặc có thể 100 trang mới là 1 chương.

Đèn đọc sách không giống đèn nền điện thoại. 

Đèn trên máy đọc là đèn chiếu cạnh (front-light) — ánh sáng từ viền màn hình hắt vào, giống bạn bật đèn bàn học soi vào trang sách, khác hoàn toàn với đèn xuyên thẳng qua màn hình như điện thoại. Người mới dùng ban ngày không thấy khác biệt. Tuy nhiên vào ban đêm, có mắt tinh và bật đèn tối đa thấy độ sáng hơi không đều ở viền, lại lật nghiêng ra chụp ảnh và thắc mắc. Trong khi thiết kế của máy đọc là để nhìn thẳng đứng vuông góc chứ đâu có để nhìn viền? Đặc biệt ở các máy 6 inch (ít bóng đèn hơn, cạnh hắt dài hơn). Các máy 7 inch, dòng cao cấp như Libra Colour, Libra 2 có nhiều bóng đèn và hắt từ cạnh bên với chiều dài hắt ngắn nên đều đèn hơn và khó phân biệt. Trường hợp đọc đêm bạn hãy căn điều chỉnh lại mức độ đèn nền, không nên bật max.

Chế độ tối (Dark Mode) trên Eink không giống OLED. 

Do bản chất vẽ mực trên nền, Dark Mode trên Eink dễ bị lưu bóng chữ cũ (ghosting) nặng hơn bình thường, đặc biệt với máy đời cũ. Dark Mode cũng làm màn hình hao mòn nhanh hơn và tốn pin hơn so với nền trắng thông thường. Tin tốt là các dòng Kobo mới — Clara BW, Clara Colour, Libra 2, Libra Colour, Elipsa 2 — thuộc nhóm có Dark Mode đẹp và ổn định nhất trong thế giới Eink hiện nay, dù sẽ không đen sâu 100% như màn hình điện thoại.

Vì sao tắt máy mà màn hình vẫn hiện ảnh? 

Đây không phải lỗi. Bức tranh Eink không cần năng lượng để duy trì, nên khi tắt máy hoặc hết pin, ảnh cuối cùng (trang sách đang đọc, màn hình cài đặt) vẫn còn đó. Nếu màn hình bị va đập vỡ, hình ảnh tại thời điểm đó sẽ bị “đóng băng” luôn trên màn hình. Nếu muốn hiện ảnh theo ý thích thì chỉ cần thêm ảnh vào folder .koboscreensaver (tạo folder screensaver trong thư mục .kobo của máy và copy ảnh vào)

Về độ phân giải (DPI/PPI) — đậm nét hay không không chỉ nằm ở con số. 

Nhiều người kể hầu hết các bên kinh doanh máy đọc sách khi tôi nghe tư vấn đều không hiểu khái niệm, tưởng rằng DPI/PPI (dot per inch/ pixel per inch – số điểm ảnh trên mỗi inch vuông) cao hơn nghĩa là chữ đẹp hơn. Thực tế nó chỉ là độ chi tiết, mắt người hầu hết chỉ phân biệt rõ đến khoảng 300 DPI trên giấy in — cao hơn nữa, gần như không khác biệt với mắt thường. Các bản in rất cao cấp như Brochure mới có thể để độ chi tiết tới 400DPI, với ảnh hiện trên màn hình có điểm ảnh mầu đan xen như phim, tranh ảnh trên webside các bạn đang xem chỉ để mức chi tiết là 75PPI. Nếu tăng lên cũng được nhưng độ chi tiết này với dạng màn hình mầu chỉ cần vậy là đủ để mắt thấy chi tiết. Điều này cho thấy mức độ chi tiết 300DPI không phải tối đa mà thậm chí thấp tới 75PPI nhưng trong 1 số điều kiện cũng là đủ.

Yếu tố quyết định chữ đẹp đậm còn nằm ở độ đen sâu, độ tương phản của mực, và thuật toán xử lý render hiển thị và tấm nền phủ tăng tương phản — chứ không chỉ số mật độ điểm trên diện tích PPI. Đó là lý do một số máy Kobo đời cũ như Nia (212 PPI) vẫn cho cảm giác chữ rõ nét, tương phản tốt, nổi hơn một số máy có 300PPI nhợt như basic hay lóa phủ kính như ppw. Máy có PPI thấp khi phóng to chữ sẽ thấy độ chi tiết có răng cưa chứ không phải độ đậm nhạt.

Nhóm 2 — Máy đọc sách không phải là “điện thoại mini”, và đó là điều tốt

Điện thoại, tablet làm tốt hơn máy đọc sách ở gần như mọi việc khác ngoài đọc sách — chạy app, lướt web, xem video, nghe nhạc và giá chũng cũng rẻ hơn rất nhiều. Nhưng cũng như sách giấy vẫn tồn tại song song với ebook và audiobook, máy đọc sách có một công năng riêng: tạo ra trải nghiệm đọc tập trung, ít phân tâm, bền pin — điều mà điện thoại không làm được dù mạnh hơn gấp nhiều lần. Nên nếu các bạn thích 1 chiếc máy nghe audio, chạy app, hay bất kì tính năng gì khác đừng chọn máy đọc sách, có thể mua 1 chiếc điện thoại chỉ 1tr đồng sẽ làm tốt hơn bất cứ máy đọc sách nào.

Cấu hình mạnh không quyết định tốc độ lật trang. 

RAM hay số nhân chip không phải yếu tố chính ảnh hưởng đến cảm giác lật trang — tốc độ bị giới hạn bởi chính công nghệ vẽ mực của màn hình Eink. Một chip mạnh chỉ thực sự có lợi khi đọc file nặng như PDF dạng ảnh trên máy 8 inch trở lên. Với phần lớn nhu cầu đọc sách thông thường, chip mạnh hơn lại đồng nghĩa với hao pin hơn, tỏa nhiệt nhiều hơn, và về lâu dài là yếu tố khiến thiết bị xuống bền nhanh hơn — vì 80% giá trị của một máy đọc sách nằm ở tấm màn hình, chứ không nằm ở chip xử lý.

Thời gian dùng pin phụ thuộc nhiều nhất là chip, sau đó đến cách dùng. 

Năng lượng của thiết bị eink chỉ tốn chừng 3% cho tấm nền (chủ yếu khi chuyển trang). Do đó tiêu thụ pin chủ yếu ở các phàn còn lại riêng chip (SoC+GPU) có thể chiếm đến  70% năng lượng, còn lại là đèn nền, wifi, cảm ứng…. Bật Wi-Fi liên tục, để đèn nền cao, hoặc dùng hệ điều hành nặng, đọc file sách dạng tranh nặng sẽ khiến pin tụt nhanh hơn. Đặc biệt năng lượng mất khi bật tắt, khởi động, đồng bộ, update… Các máy được thiết kế cho đọc PDF màn hình to hơn chip mạnh hơn pin sẽ kém hơn (như Sage – 8inch hay các máy Android pin rất yếu). Với riêng Kobo, mức tiêu thụ pin được tối ưu tốt — nếu một thiết bị đọc sách chạy hệ điều hành nặng cần sạc rồi dùng hàng tuần, thì Kobo trong điều kiện sử dụng tương đương có thể kéo dài hết tháng. Nếu muốn tối ưu pin tối đa, bạn có thể vào Settings và chọn tự động tắt máy sau 30 phút không đọc.

Về việc cài thêm ứng dụng trên máy đọc sách. 

Một số máy đọc sách hỗ trợ cài đặt ứng dụng bên ngoài, mở ra khả năng tùy biến nhiều hơn — đây là một lựa chọn hợp lý nếu bạn ưu tiên sự linh hoạt đó. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng phần cứng của máy đọc sách (RAM, chip, pin) được thiết kế tối ưu cho việc đọc chứ không phải đa nhiệm nặng, nên việc cài nhiều ứng dụng chạy ngầm thường khiến máy nóng hơn, hao pin nhanh hơn và đôi khi giật lag — đây là điều cần cân nhắc khi bạn ưu tiên độ bền và pin lâu dài hơn là khả năng mở rộng ứng dụng. Thực tế máy dùng Android chỉ bởi vì nhà sản xuất không đủ chi phí phát triển hệ điều hành nên bê bộ android cũ (thường cũ hơn khoảng 2 đời) của google miễn phí để xây dựng hệ điều hành, 99% các app trên playstore không cài được trên máy đọc sách eink bởi phiên bản Android chỉ mượn để xây trình đọc thường cũ hơn bản hiện hành 3-5 đời, và việc hỗ trợ màn hình eink không phù hợp. 

Về nghe nhạc và nghe sách nói (audiobook/TTS). 

Một số máy có loa hoặc Bluetooth để hỗ trợ nghe sách nói, nhưng chip xử lý âm thanh trên máy đọc sách thường khá cơ bản, không hướng đến trải nghiệm nghe nhạc chất lượng cao. Công nghệ chuyển văn bản thành giọng nói (TTS) hiện đã rất phổ biến và có nhiều phần mềm chuyên dụng trên điện thoại, máy tính làm tốt việc này hơn. Trên máy đọc Eink, việc tích hợp loa, Bluetooth và xử lý âm thanh đòi hỏi pin lớn hơn, chip mạnh hơn, chi phí xử lý chông nước phức tạp hơn — điều này đi ngược lại thế mạnh cốt lõi của máy đọc sách là nhỏ gọn và pin lâu, nên đây thường không phải là tính năng nên ưu tiên, thậm chí là không phù hợp khi chọn máy. Nếu muốn nghe sách nói, bạn nên chọn máy nghe nhạc hoặc điện thoại giá rẻ.

Yêu cầu máy đọc sách có thẻ nhớ ngoài 

Đây là 1 thiết kế rất lạc hậu mà gần như đã bỏ bởi hầu hết các thiết bị cao cấp trong nhiều năm gần đây. Nguyên nhân bởi chân kết nối của thẻ nhớ có 8 chân, và khi phải tháo ra, tháo vào rất dễ bẩn và kém tiếp xúc, dễ không nhận, có 2 chân cấp nguồn 3.6V (chân số 4 và số 6) rất dễ gây chập, mất dữ liệu, hỏng thẻ thậm chí hỏng main, sọc màn hình. Thẻ nhớ gây kém bền không chỉ cho thẻ mà cả thiết bị khi dùng lâu dài (không khi, bụi lọt vào oxy hóa, khó chống nước). Chất lượng thẻ ngoài cũng không ổn định, tốc độ thường bằng 20%-30% so với thẻ hàn chết loại lượng cao dẫn đến giảm trải nghiệm sử dụng. Trong khi dung lượng hiện tại chỉ cần 10gb có thể copy full kho sách chữ, 64gb đủ full kho truyện tranh. Nên nếu nghe ai muốn mua 1 chiếc máy đọc hay đòi 1 chiếc máy đọc có thẻ nhớ chỉ có thể tìm các dòng rẻ tiền OEM của các xưởng nhỏ TQ  mà chất lượng dạng… liều, thiết kể kiểu đáp ứng thị hiếu, chứ không quan tâm tránh nhiệm về sau.

Nhóm 3 — Định dạng sách: chọn đúng để có trải nghiệm đọc tốt nhất

PDF và máy đọc sách màn hình nhỏ không phải bạn tốt của nhau. 

Máy 6 inch quá nhỏ so với khổ A4 của PDF, khiến bạn phải liên tục phóng to, kéo qua kéo lại. Máy 7 inch chấp nhận được nếu tài liệu chữ lớn, còn để đọc PDF thoải mái thực sự, nên chọn máy từ 8 inch trở lên hoặc dùng tính năng “reflow” (dàn lại trang, đổi lại là mất định dạng gốc). Máy 7inch nếu cài koreader vẫn có thể quay ngang để đọc PDF khá rõ, nhưng thao tác kéo trang vẫn hơi bất tiện. Điều thú vị là hầu hết người sở hữu máy màn hình lớn vẫn giữ một máy màn hình nhỏ — vì trải nghiệm cầm gọn nhẹ và mượt mà khi đọc kho epub lớn là điều máy to khó mang lại được.

Không phải định dạng nào cũng hiển thị đẹp như nhau. 

EPUB là định dạng được tối ưu nhất cho máy đọc sách. Cùng là .epub nhưng nếu bị người tạo sách viết thêm code CSS khóa 1 số mặc định thì sẽ khiến máy bị đơ lag. Với Kobo, định dạng .kepub.epub (chuyển đổi qua HLA Converter) sẽ cho trải nghiệm tối ưu nhất về font, dàn trang và mục lục. Các file Word (.docx) hoặc Text (.txt) khi đưa trực tiếp vào máy thường bị lỗi font, mất khoảng trắng, lỗi xuống dòng, không có mục lục. File .mobi hoặc .prc là định dạng cũ, nếu có khóa DRM sẽ bị treo hoặc hiển thị trắng trên Kobo.